Roken, alcohol, drugs

 

De Gezonde School en Genotmiddelen; programma verslavingspreventie

Bekend en erkend landelijk programma verslavingspreventie opgezet door het Trimbos-instituut. Het is een integraal pakket dat lessen, signaleren en begeleiden, ouderparticipatie en reglementeren omvat. Het 5e element is 'regie' die de samenhang tussen de pijlers aanbrengt zodat er een zo groot mogelijk effect bereikt wordt.

Het programma De Gezonde School en Genotmiddelen (DGSG) bestaat sinds 1992 en is het meest bekende en erkende verslavingspreventieprogramma. De opzet kent vier pijlers die zich op alle drie de betrokken doelgroepen richten:

  • ouders;
  • onderwijspersoneel;
  • jongeren.

In DGSG legt de GGD Hollands Midden naast kennisoverdracht naar en attitudevorming van jongeren de nadruk op de omgeving van de jongeren op grond van de inzichten van de neurobioloog Smit (: jongeren tot 16 jaar kiezen vooral op impuls) en de orthopedagogen Engels en van der Vorst (: regels stellen en handhaven is een effectieve manier om gebruik op jonge leeftijd te voorkomen).
De GGD Hollands Midden wil zo veel als mogelijk ouders en personeel voorlichten over riskante genotmiddelen en de manier waarop zij regels kunnen stellen en handhaven zodat dat jongeren een beschermende omgeving biedt. Tegelijkertijd worden jongeren voorbereid op het zelfstandig maken van keuzes wat betreft genotmiddelen.

De Gezonde School en Genotmiddelen; programma verslavingspreventie

Hulpmiddelen voor een rookvrij schoolterrein

Uit onderzoek blijkt dat kinderen en jongeren die anderen zien roken, zelf ook eerder gaan roken. Veel scholen hebben daarom al een rookvrij schoolterrein. Dit stelt niet alleen een gezonde norm voor leerlingen/studenten, maar beschermt hen ook tegen de schadelijke gevolgen van meeroken.

Een rookvrij schoolterrein, wat houdt dit in?

Een rookvrij schoolterrein:

  • is geheel rookvrij voor alle aanwezigen, zonder uitzonderingen;
  • draagt bij aan een gezonde en schone leeromgeving;
  • geeft het goede voorbeeld aan leerlingen/studenten en stelt een gezonde sociale norm;
  • maakt leerlingen/studenten weerbaarder om de verleiding van roken te weerstaan;
  • beschermt leerlingen/studenten tegen (ongewenst) meeroken.

Op de website www.rookvrijschoolterrein.nl/voortgezet-onderwijs vindt u allerlei materialen voor het voorbereiden, invoeren en borgen van een rookvrij schoolterrein.

Hulpmiddelen voor een rookvrij schoolterrein

ELO module roken (lesmateriaal)

Wilt u op een sprekende manier les geven over het onderwerp roken, kies dan voor het werken met de E-learning module 'Roken' van het Trimbos-insituut. Steeds meer scholen uit de regio gaan hiermee aan de slag. Deze afwisselende digitale module bestaat uit filmpjes, animaties, korte tekstjes en verschillende soorten opdrachten. Ook kunnen leerlingen met elkaar meningen uitwisselen op een forum.

ELO staat voor 'elektronische leeromgeving'. De ELO Roken bestaat uit een docentomgeving en een leerlingomgeving. De docentomgeving is een afgesloten deel van de ELO waarin de docent leerlinggegevens bewaart en het werk van de leerlingen volgt. De leerlingomgeving bestaat uit drie lessen van 50 minuten.

Wat zit er nu precies in een sigaret? Is roken echt zo ongezond? Waarom gaan mensen roken? Raken jongeren net zo snel verslaafd aan roken als volwassenen? Hoe werkt groepsdruk? Op deze en nog veel meer vragen krijgen de leerlingen in deze drie lessen een antwoord.

De e-learning wordt afgesloten met een kennistest. De antwoorden op een aantal 'kernopdrachten' worden opgeslagen in het portfolio van de leerlingen. De docenten kunnen het portfolio van de leerlingen inzien via hun eigen docentenomgeving. In het portfolio is ook een reader opgenomen, met daarin een samenvatting van de belangrijkste lesstof.

De module is geschikt voor vmbo, havo en vwo.

Ondersteuning voor docenten

De ene docent is vertrouwder met e-learning modules dan de andere. Om te zorgen dat iedere docent weet hoe de module werkt, kan de GGD een instructie geven over de werking van de module. Ook is er een docentenhandleiding bij de lesmodule ontwikkeld. Deze is te downloaden via de webwinkel van het Trimbos-instituut.

Hoe kom ik in de e-learning module?

De module staat op de website www.lerenoverroken.nl. Om als school in te kunnen loggen, heeft u een eigen account (gebruikersnaam en wachtwoord) nodig. Deze krijgt u via de GGD nadat u de module bij de GGD heeft besteld.

ELO module roken (lesmateriaal)

ELO module alcohol (lesmateriaal)

Wilt u op een sprekende manier les geven over het onderwerp alcohol, kies dan voor het werken met de E-learning module 'Alcohol' van het Trimbos-instituut. Steeds meer scholen uit de regio gaan hiermee aan de slag. De module bestaat uit filmpjes, animaties, korte tekstjes en verschillende soorten opdrachten. Ook kunnen leerlingen met elkaar meningen uitwisselen op een forum.

ELO staat voor 'elektronische leeromgeving'. De ELO Alcohol bestaat uit een docentomgeving en een leerlingomgeving. De docentomgeving is een afgesloten deel van de ELO waarin de docent leerlinggegevens bewaart en het werk van de leerlingen volgt. De leerlingomgeving bestaat uit drie lessen van 50 minuten. De leerlingen ontdekken hoe het zit met alcohol, wat de risico's zijn en ze denken na over zichzelf.

De module is geschikt voor vmbo, havo en vwo. 

Ondersteuning voor docenten

De ene docent is vertrouwder met e-learning modules dan de andere. Om te zorgen dat iedere docent weet hoe de module werkt, kan de GGD een instructie geven over de werking van de module. Ook is er een docentenhandleiding bij de lesmodule ontwikkeld. Deze is te bestellen via de webwinkel van het Trimbos-instituut.

Hoe kom ik in de e-learning module?

De module staat op de website www.lerenoveralcohol.nl. Om als school in te kunnen loggen, heeft u een eigen account (gebruikersnaam en wachtwoord) nodig. Deze krijgt u via de GGD nadat u de module bij de GGD heeft besteld.

ELO module alcohol (lesmateriaal)

In Charge (lespakket)

In Charge is een lespakket voor de bovenbouwklassen. De 4 lessen zijn gericht op het trainen van zelfcontrole, waardoor jongeren beter in staat zijn verleidingen (zoals middelengebruik of overmatig social mediagebruik) te weerstaan. Via een app op hun smartphone (7-days challenge) gaan de leerlingen aan de slag met het trainen van hun eigen wilskracht door een zelf gekozen verleiding te leren weerstaan.

Het lespakket is specifiek ontwikkeld voor jongeren vanaf 16 jaar, omdat er vanaf die leeftijd een betere balans ontstaat tussen de verschillende hersengebieden. Jongeren zijn dan beter in staat om hun gedrag te reguleren en zelfcontrole te trainen.

De GGD Hollands Midden verzorgt een kosteloze training voor docenten die met het lespakket aan de slag willen gaan. Na de training is het lespakket te bestellen. Via een docentenomgeving ontvangt u de lesmaterialen en bijbehorende filmpjes.

In Charge (lespakket)

Frisse Start; lespakket

Frisse Start is een lespakket voor de brugklas. Het pakket heeft als uitgangspunten het stellen van een sociale norm (de meeste brugklassers drinken, roken en blowen niet) en het maken van keuzes en sluit daarnaast aan op de overgang van de basisschool naar het voortgezet onderwijs.

De interventie bevat een werkboek voor leerlingen en een docentenhandleiding, en bestaat uit vier lessen (van een lesuur). 

Frisse Start heeft ook een ouderavond. Deze ouderavond gaat over de overgang van het basisonderwijs naar het voortgezet onderwijs. Ook wordt aandacht besteed aan de puberteit, de ontwikkelingen die daarbij horen en wat dat betekent voor ouders en opvoeders. De GGD verzorgt deze ouderavond.

Docenten die willen werken met Frisse Start volgen eerst een verplichte docententraining die wordt gegeven door een medewerker van de GGD. Wanneer een docent is getraind en bij het Trimbos-instituut is geregistreerd, kan de bestelling voor de leerlingenboekjes worden geplaatst door de GGD.

 

Frisse Start; lespakket

Smokefree Challenge (wedstrijd)

Smoke Free Challenge is een klassikale niet-roken wedstrijd voor klas 1 en 2 in het voortgezet onderwijs. Leerlingen die meedoen aan deze challenge beloven een half jaar niet te gaan roken. Daarvoor zetten ze op 3 momenten in dit half jaar hun handtekening. Daarnaast krijgen de leerlingen een voorlichtingsles over roken. Als de leerlingen het volhouden om 6 maanden niet te roken, kunnen ze meedingen naar de landelijke prijs: met de hele klas een dag naar Walibi Holland. Daarvoor moeten ze wel een creatieve opdracht maken en inleveren.

De wedstrijd loopt van november t/m mei en is een leuke, speelse manier om tabakspreventie in te zetten in de onderbouw van het voortgezet onderwijs! De meeste leerlingen in deze leeftijdsgroep roken niet en de bedoeling is deze norm vast te houden.




Smokefree Challenge (wedstrijd)

Workshop MaklukZat

Tijdens de workshop MaklukZat gaan leerlingen een eigen campagne ontwikkelen over het onderwerp NIX18. De teams gaan met elkaar de wedstrijd aan en dingen met hun campagne mee naar de titel ‘de beste NIX18 campagne’. Ze bedenken samen een campagne en werken verschillende onderdelen uit die ze tot slot aan elkaar presenteren.

In de handleiding kunt u lezen hoe u aan de slag kunt met de workshop.

U kunt de handleiding MaklukZat gratis downloaden in de webshop van het Trimbos-instituut.

 

Workshop MaklukZat

Lesboekje Roken voor Praktijkonderwijs en Leerwegondersteunend onderwijs

Het lesboekje Roken is bedoeld voor leerlingen in klas 1 en 2 van het praktijkonderwijs en leerwegondersteunend onderwijs. In de lessen leren zij over de effecten en de risico's van tabak. Door middel van afwisselende informatieve teksten en opdrachten maken zij zich de stof eigen en zijn ze beter in staat om risico's in te schatten. Doel van de voorlichting is te leren dat het niet normaal is om voor je 18de te roken en het beginnen met roken zo lang mogelijk uit te stellen.
Bij het lesboekje is een docentenhandleiding beschikbaar.

Lesboekje Roken voor Praktijkonderwijs en Leerwegondersteunend onderwijs

Lesboekje Alcohol voor Praktijkonderwijs en Leerwegondersteunend onderwijs

Het lesboekje Alcohol is bedoeld voor leerlingen in klas 1 en 2 van het praktijkonderwijs en leerwegondersteunend onderwijs. In de lessen leren zij over de effecten en de risico's van alcohol. Door middel van afwisselende informatieve teksten en opdrachten maken zij zich de stof eigen en zijn ze beter in staat om risico's in te schatten. Doel van de voorlichting is te leren dat het niet normaal is om voor je 18de alcohol te drinken en het beginnen met drinken zo lang mogelijk uit te stellen. Bij het lesboekje is een docentenhandleiding beschikbaar.

Lesboekje Alcohol voor Praktijkonderwijs en Leerwegondersteunend onderwijs

Be wise think twice

Het lesprogramma Be wise think twice is bedoeld voor de eerste twee klassen van cluster 4 Voortgezet Speciaal Onderwijs. Doel is om leerlingen bewust te maken van de risico's van alcohol en drugs en docenten handvatten te bieden voor signalering van mogelijk problematisch gebruik. 

Be wise think twice bestaat uit 4 lessen. Alle lessen bestaan uit het overdragen van kennis, opdrachten en gesprekken tussen leerlingen en hun docent of met elkaar. De materialen staan in een digitale leeromgeving. Per les is er een docenteninstructie beschikbaar, net als werkbladen voor de leerlingen, filmpjes en andere materialen. Docenten die gebruik willen maken van het lesmateriaal worden getraind door speciaal opgeleide preventiewerkers.

Be wise think twice

(Les)materialen over roken, alcohol en drugs

Het documentatiecentrum van GGD Hollands Midden beschikt over diverse materialen die gebruikt kunnen worden als aanvulling op de uitgebreide lesmethoden. 

robotrokerRobotroker

Leerjaar: Klas 1

De robotroker is een apparaatje waarmee een sigaret kan worden gerookt. In het filter worden schadelijke stoffen zichtbaar (teer). Zo kunnen de leerlingen zien hoeveel 'viezigheid' er in de longen komt bij het roken van een sigaret. 

RokenRoken?! 

Leerjaar: Klas 1 en 2

De dvd Roken?! bevat 2 afleveringen: Rooksignalen en Rookalarm. Leerlingen krijgen informatie over de risico's van roken. Begrippen als gezondheid en verslaving staan centraal. In de bijbehorende handleiding zijn lessuggesties beschreven.

Alcohol nuchtere programmasAlcohol, nuchtere programma's

Leerjaar: Klas 2 en 3

De dvd Alcohol, nuchtere programma's bevat 2 afleveringen: Bezopen?! en Hoezo Cool? De programma's geven informatie over alcohol, afgewisseld met meningen en ervaringen van jongeren.

Kistje Alcoholpercentages

Kistje gevuldmet verschillende felsjes/blikjes alcoholische dranken. Met de bijgevoegde quiz kunnen alcoholpercentages geraden worden.

Drugs geestverruimende progrDrugs. Geestverruimende programma's

Leerjaar: Klas 2 en 3

De dvd Drugs bevat 2 programma's: Zoveel drugs, zoveel effecten en Blowen: over spacecake en nederwiet. De leerlingen krijgen informatie over de verschillende drugs met als doel het vermijden van riskant experimenteergedrag. Er wordt een aanzet gegeven tot discussie over houding en gedrag van zichzelf en anderen.

Roes

Roes (VPRO dramaserie)

Leerjaar: Klas 3 en 4

In de serie ROES worden heftige verhalen verteld over ervaringen van jongeren onder invloed van drank en drugs. Deze verhalen zijn gebaseerd of geïnspireerd door de werkelijkheid. Ze zijn herkenbaar voor jongeren in de middelbare schoolleeftijd omdat ze er zelf ervaring mee hebben of zijdelings mee in aanraking komen via bijvoorbeeld een vriend, vriendin of klasgenoot.

Find outFind out

Leerjaar: Klas 2, 3, 4

De dvd Find out bevat 24 afleveringen waarin jongeren op zoek gaan naar antwoorden op vragen die hen bezig houden. Jongeren ontdekken de wereld van seks, drugs en alcohol en doen zelf verslag van hun ervaringen. In de handleiding worden stellingen beschreven om de groepsdiscussie te starten.

 

(Les)materialen over roken, alcohol en drugs

Ouderavond Uw kind en roken

Deze ouderavond gaat volledig over het onderwerp jongeren en roken. Een medewerker van de GGD Hollands Midden informeert ouders over onder andere de nieuwste trends zoals het roken van de waterpijp.  Ook krijgen ouders tips om thuis regels te stellen en te handhaven rondom het tabaksgebruik van hun kinderen. Tijdens de ouderavond komen de nieuwste wetenschappelijke inzichten aan de orde.

De ouderavond is onderdeel van de methode De Gezonde School en Genotmiddelen. De gehele presentatie duurt ongeveer 30 tot 45 minuten. Na afloop is er informatiemateriaal (folders e.d. ) beschikbaar.

Ouderavond Uw kind en roken

Ouderavond Uw kind en alcohol

Een ouderavond over alcoholgebruik en -opvoeding voor ouders van kinderen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs. De ouderavond informeert ouders over de risico's van alcoholgebruik door minderjarige jeugd. Verder krijgen ouders tips om thuis regels te stellen en te handhaven rondom het alcoholgebruik van hun kinderen. Tijdens de ouderavond komen de nieuwste wetenschappelijke inzichten omtrent alcoholgebruik en jeugd aan de orde.

De ouderavond wordt verzorgd door een medewerker gezondheidsbevordering van de GGD Hollands Midden. De gehele presentatie zal ongeveer 30 minuten tot 45 minuten duren. 

De ouderavond is onderdeel van de methode Gezonde School en Genotmiddelen. Na afloop van de ouderavond is informatiemateriaal (folder e.d.) beschikbaar.

Ouderavond Uw kind en alcohol

Ouderavond Uw kind en blowen

Deze ouderavond gaat volledig over het onderwerp jongeren en blowen. Een medewerker van de GGD Hollands Midden informeert ouders over het gebruik van cannabis door jongeren. Ook krijgen ouders tips om thuis regels te stellen en te handhaven rondom het genotmiddelengebruik van hun kinderen. Tijdens de ouderavond komen de nieuwste wetenschappelijk inzichten aan de orde.

De ouderavond is onderdeel van de methode De Gezonde School en Genotmiddelen. De gehele presentatie duurt ongeveer 30 tot 45 minuten. Na afloop is er informatiemateriaal (folders e.d. ) beschikbaar.

Ouderavond Uw kind en blowen

Ouderavond Uw kind en genotmiddelen

Deze ouderavond gaat volledig over het onderwerp jongeren en genotmiddelen. Een medewerker van de GGD Hollands Midden informeert ouders over jongeren en middelengebruik. Ook krijgen ouders tips om thuis regels te stellen en te handhaven rondom het genotmiddelengebruik van hun kinderen. Tijdens de ouderavond komen naast de nieuwste wetenschappelijke inzichten ook verschillende genotmiddelen aan de orde.

De ouderavond is onderdeel van de methode De Gezonde School en Genotmiddelen. De gehele presentatie duurt ongeveer 30 tot 45 minuten. Na afloop is er informatiemateriaal (folders e.d. ) beschikbaar.

Ouderavond Uw kind en genotmiddelen

Gastlessen Verslavingspreventie

Lessen zijn een pijler van het programma 'De gezonde school en genotmiddelen'. De GGD Hollands Midden levert  in 3 vormen lessen aan de scholen:

  • lesmateriaal in de vorm van boekjes;
  • de ELO: digitale lesmodules;
  • gastlessen op verzoek van de school.

Gastlessen worden altijd in overleg met de betreffende docent(-en) samengesteld en uitgevoerd. Ze dienen 2 doelen: enerzijds kennisoverdracht en attitudevorming, anderzijds is het een veelgevraagd product door de scholen en dus voor de GGD belangrijk in de relatie met de scholen.

Een school kan maximaal voor 1 dagdeel gastlessen (4 à 5) aanvragen. De gastlessen worden vaak verzorgd in de bovenbouw van scholen terwijl de andere producten van De Gezonde School en Genotmiddelen veelal voor de onderbouwleerlingen en hun omgeving bedoeld zijn.

 

Gastlessen Verslavingspreventie

Hoe waterdicht is uw schoolreglement? (folder)

Om scholen te ondersteunen bij het formuleren van een duidelijk en sluitend reglement, is een folder 'Hoe waterdicht is uw schoolreglement' ontwikkeld. Bent u van plan om aan de slag te gaan met uw schoolreglement, pak dan vooral deze folder erbij.

De visie van de GGD Hollands Midden is dat het tot de rol van de opvoeders behoort om grenzen te stellen én te handhaven. Onder opvoeders verstaan we vooral de ouders maar daarnaast ook docenten, politie en jongerenwerkers. Om die reden menen wij dat het voor iedere school voor voortgezet onderwijs belangrijk is om duidelijke regels met betrekking tot genotmiddelen te hebben en te handhaven.

In de folder wordt een zestal regels aangegeven die duidelijk geformuleerd zijn. Daarbij wordt de motivatie voor zowel de inhoud als de formulering van de regels gegeven.

Hoe waterdicht is uw schoolreglement? (folder)

Docententraining 'Signaleren en begeleiden van riskant genotmiddelengebruik'

Docenten worden geschoold in middelenkennis en het signaleren van het gebruik en misbruik van riskante genotmiddelen. Verder weten zij hoe zij deze problemen deels kunnen begeleiden en weten zij vooral goed waarnaartoe zij leerlingen met deze problemen kunnen doorverwijzen.

Door middel van de training krijgen docenten inzicht in de werking van riskante genotmiddelen en in aard en omvang van de problemen die daarmee gemoeid zijn. Verder leren ze hoe ze in hun werkomgeving gebruik en misbruik kunnen signaleren.

Vroegtijdig signaleren is heel belangrijk om te voorkomen dat problemen zo groot worden dat zij overheersend zijn. Het is niet de taak van alle docenten om leerlingen met dit soort problemen te begeleiden, het is veel meer hun taak om, als deze problemen zich voordoen, adequaat door te kunnen verwijzen naar hulp binnen of buiten de school.

Docententraining 'Signaleren en begeleiden van riskant genotmiddelengebruik'

E-learning 'Signaleren van alcohol en drugs'

Om scholen te ondersteunen in het signaleren van alcohol en/of drugsproblematiek bij jongeren zijn binnen het programma 'De gezonde school en genotmiddelen' een tweetal e-learning cursussen ontwikkeld.

De basiscursus alcohol en drugs richt zich op de middelen, hun werking en de risico's. Binnen de vervolgcursus leert de cursist hoe deze in gesprek gaat met een jongere waarvan het vermoeden bestaat dat deze een probleem heeft met alcohol en/of drugs. Er zijn twee vervolgcursussen: een voor het reguliere voortgezet onderwijs en een voor het voortgezet speciaal onderwijs en praktijkonderwijs.

Doelgroep van de basiscursus is iedereen die met jongeren werkt. De vervolgcursus is met name voor degenen die werkzaam zijn in de zorgstructuur, maar is ook geschikt voor de geïnteresseerde docent. De cursist leert aan de hand van filmfragmenten welke gesprekstechnieken het beste gebruikt kunnen worden om in gesprek te gaan met een jongere en deze te motiveren om hulp te zoeken. Tevens ziet de cursist welke valkuilen er vaak voorkomen.

Beide cursussen bevatten vijf lessen van 20-25 minuten en worden afgesloten met een certificaat.

Alle cursussen kosten € 10,- en zijn verkrijgbaar in de webwinkel van het Trimbos-instituut:

 

E-learning 'Signaleren van alcohol en drugs'

Blaastesten (materiaaluitleen)

Scholen voor V(S)O kunnen kosteloos blaastesten lenen. Een blaastest is een objectieve manier om vast te stellen of jongeren hebben ingedronken. Indrinken, (veel) alcohol drinken voordat je naar een feest gaat, is onder jongeren helaas heel gewoon geworden. Het heeft nadelige gevolgen voor de gezondheid, orde en veiligheid en moet daarom zo veel als mogelijk voorkomen worden.

De GGD Hollands Midden stelt voor om, bij door de school georganiseerde activiteiten (zoals schoolfeesten, werkweken, sportdagen, enz.) bezoekers of deelnemers te controleren op het (vooraf) gebruikt hebben van alcohol.
Om dat te realiseren stelt de GGD alcoholdetectoren, beter bekend als blaastesten, en toebehoren kosteloos ter beschikking van scholen die een feest organiseren.
De GGD is er voorstander van om die jongeren, bij wie bij de controle blijkt dat zij voorafgaand aan of tijdens de activiteit alcohol hebben gedronken, niet toe te laten tot of niet langer aanwezig te laten zijn bij de activiteit. 

Volgens de Drank- en Horecawet is het verboden om aan jongeren jonger dan 18 jaar alcohol te verkopen. De GGD pleit er ook voor om te voorkomen dat alcohol op een andere manier aan de jongeren verstrekt wordt, bij voorbeeld via consumptiebonnen, muntjes of wederverstrekking (het doorgeven aan wie het niet verkocht mag worden).

Doel: Het voorkomen van gezondheidsschade bij en overlast door jongeren door te voorkomen dat zij onder invloed van alcohol aankomen op een door school georganiseerde activiteit en/ of daar alcoholhoudende drank drinken.

Blaastesten (materiaaluitleen)

Smokealert.nl

Smoke Alert is een digitaal advies op maat over roken voor jongeren van 14 t/m 19 jaar. Jongeren vullen een vragenlijst in waarna met één druk op de knop een persoonlijk advies gegeveneerd wordt. Dit advies is samengesteld op basis van de gegeven antwoorden. Het advies kan onder meer tips bevatten om te stoppen met roken of om een sigaret af te slaan. Ook bevat elk advies een korte animatie. Het advies kan uitgeprint of opgeslagen worden.

Smokealert.nl

Uitleg over de verschillende pijlers

Beleid en regelgeving

Afspraken, regels, protocollen en de handhaving daarvan.

Signaleren

Vroegtijdige signalering van bekende risicofactoren bij individuele leerlingen.

Schoolomgeving

Fysieke en sociale omgeving van leerlingen en schoolpersoneel.

Gezondheids-educatie

Het aanbieden van informatie en voorlichting over gezondheid aan leerlingen.